Polacy nie chcą zakładać firm

Polacy nie chcą zakładać firm. Państwo powinno rozliczyć się z warunków, które im tworzy

Bardzo niski poziom zainteresowania zakładaniem firm w Polsce powinien skłonić do oceny całej polityki państwa wobec przedsiębiorców. Badania dostarczają argumentów, że nieprzewidywalne przepisy, obciążenia administracyjne i ograniczone zaufanie do ochrony sądowej utrudniają podejmowanie ryzyka gospodarczego. W takich warunkach programy dotacyjne mogą pomagać wybranym przedsiębiorstwom, ale nie zastępują sprawnych instytucji.

Według informacji opublikowanej przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) zaledwie 2,9 proc. dorosłych Polaków jest zaangażowanych we wczesną przedsiębiorczość, obejmującą organizowanie firmy lub prowadzenie jej przez najwyżej 3,5 roku. Średnia dla badanych krajów europejskich wynosi 10,3 proc. Jednocześnie firmy dojrzałe prowadzi 12,3 proc. dorosłych Polaków, wobec europejskiej średniej 7 proc. Polska zajmuje pod względem wczesnej przedsiębiorczości 46. miejsce wśród 48 badanych gospodarek. Wskaźniki te opisują udział osób w populacji, a nie udział młodych i dojrzałych firm w rejestrze przedsiębiorstw.[1]

Tylko około 3 proc. deklaruje zamiar rozpoczęcia działalności w ciągu najbliższych trzech lat, przy średniej europejskiej 14 proc. W tym zestawieniu Polska wypada najgorzej spośród uczestniczących państw europejskich. To poważny sygnał problemu z dopływem nowych przedsiębiorców. Trzeba zarazem odnotować, że wskaźnik wczesnej przedsiębiorczości wzrósł ostatnio o 0,4 punktu procentowego: bardzo niski poziom nie oznacza spadku każdego roku.[1][2]

Raport Global Entrepreneurship Monitor Polska 2026 przedstawia wyniki badań z 2025 r. Badanie ludności przeprowadzono od 10 lipca do 9 września na próbie 10 tys. osób w wieku 18–64 lat. Uczestnikami nie byli wyłącznie przedsiębiorcy i osoby zamierzające założyć firmę. Osobny komponent obejmował ocenę ekspercką warunków prowadzenia działalności.[3]

Wyjaśnienie tej sytuacji strachem przed porażką wymaga pytania o źródła tego strachu. Przyszły przedsiębiorca ocenia szanse sprzedaży, ale również koszty przestrzegania przepisów, przewidywalność obowiązków i możliwość ochrony swojego majątku. Gdy ryzyko związane z otoczeniem instytucjonalnym jest trudne do oszacowania, rezygnacja z działalności może być racjonalnym wyborem. To interpretacja mechanizmu ekonomicznego, którego znaczenie można sprawdzać w badaniach.

Sam raport GEM dostarcza argumentów do krytyki administracji. Eksperci oceniali pozytywne stwierdzenia w skali od 0 do 10, w której wyższy wynik oznaczał większą zgodę. Wyniki dotyczące polityki i wsparcia publicznego przedstawiają się następująco:[3]

To oceny ekspertów, a nie pomiar udziału poszczególnych przyczyn w niskiej przedsiębiorczości. Część ocen poprawiła się wobec poprzedniego roku. Nadal jednak wskazują one słabości w obszarach pozostających pod wpływem państwa.[3]

Niepewność regulacyjna ma znaczenie również dla przedsiębiorstw, które już działają. Polski Instytut Ekonomiczny w raporcie Aktywność inwestycyjna polskich firm — skala i bariery, opublikowanym w czerwcu 2025 r., wykorzystał badanie telefoniczne 600 małych, średnich i dużych przedsiębiorstw z grudnia 2024 r. oraz 16 wywiadów pogłębionych z przedstawicielami firm i ekspertami. Niejasne i niestabilne przepisy prawno-podatkowe wskazało jako barierę 52 proc. przedsiębiorstw — taki sam odsetek w grupie inwestującej i nieinwestującej. Niepewność sytuacji gospodarczej wskazało po 57 proc. obu grup.[4]

Badanie dotyczy istniejących firm, więc nie pozwala automatycznie wyjaśnić decyzji osób, które dopiero rozważają działalność. Dokumentuje jednak problem z podejmowaniem zobowiązań na przyszłość. Przedsiębiorca musi kalkulować rentowność w określonych warunkach prawnych i podatkowych. Częste zmiany zwiększają koszt aktualizowania tych kalkulacji i ryzyko błędu. Instytut wskazuje stabilność regulacyjną oraz ograniczenie nadmiernych obowiązków administracyjnych jako warunki pobudzenia inwestycji.[4]

Szerszego poparcia dla znaczenia barier regulacyjnych dostarcza praca Leory Klapper, Luca Laevena i Raghurama Rajana, Entry regulation as a barrier to entrepreneurship, opublikowana w „Journal of Financial Economics” w 2006 r. Autorzy analizowali dane przedsiębiorstw z krajów europejskich. Stwierdzili, że kosztowne regulacje wejścia ograniczają powstawanie nowych firm, szczególnie w branżach, w których naturalnie powinno ich powstawać dużo. Wynik pokazuje mechanizm ograniczania przedsiębiorczości przez regulacje; nie przesądza jednak, że we współczesnej Polsce główną przeszkodą są formalności rejestracyjne.[5]

Ochrona sądowa jest częścią bezpieczeństwa ekonomicznego przedsiębiorcy. Z polskiego rozdziału sprawozdania Komisji Europejskiej na temat praworządności z 2025 r. wynika, że tylko 24 proc. przedsiębiorstw ocenia niezależność sądów i sędziów jako dość dobrą lub bardzo dobrą. Zaledwie 39 proc. jest dość lub bardzo przekonanych, że prawo i sądy zapewniają ochronę inwestycji. Częste zmiany przepisów lub jakość stanowienia prawa wskazuje 36 proc. badanych jako powód braku zaufania do ochrony inwestycji; jakość, sprawność lub niezależność wymiaru sprawiedliwości wskazuje 35 proc.[6]

Są to wyniki dotyczące postrzegania instytucji. Nie oznaczają, że określony odsetek wyroków jest wadliwy. Oczekiwania mają jednak znaczenie dla decyzji gospodarczych. Osoba rozważająca założenie firmy potrzebuje wiarygodnej odpowiedzi, czy w razie sporu odzyska należność albo uzyska ochronę przed niezgodnym z prawem działaniem administracji. Jeżeli rozstrzygnięcie nadejdzie dopiero po utracie płynności, jego praktyczna wartość dla przedsiębiorstwa może być ograniczona.

Związek między sprawnością sądów a podejmowaniem działalności badał Matthieu Chemin w artykule The impact of the judiciary on entrepreneurship: Evaluation of Pakistan’s “Access to Justice Programme”, opublikowanym w „Journal of Public Economics” w 2009 r. Analiza dotyczyła reformy wdrożonej pilotażowo w sześciu ze 117 dystryktów Pakistanu. Autor wykorzystał dane o pracy 875 sędziów oraz badania aktywności zawodowej ludności. Zastosował metodę różnicy w różnicach, porównując zmiany przed reformą i po niej między obszarami objętymi programem a pozostałymi.[7]

Sędziowie w obszarach objętych reformą rozstrzygali około 25 proc. więcej spraw. Badanie wykazało także korzystny wpływ na podejmowanie działalności. Autor oszacował, że rozszerzenie programu na cały kraj mogłoby zwiększyć wskaźnik powstawania firm z 2,3 do 3,6 proc. Była to ekstrapolacja wyników pilotażu, a nie zaobserwowana zmiana w całym kraju. Nie można przenieść jej liczbowo na Polskę, ale badanie wspiera tezę, że usprawnienie wymiaru sprawiedliwości może pobudzać przedsiębiorczość.[7]

Do ryzyka krajowego dochodzą czynniki międzynarodowe. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju w OECD Economic Surveys: Poland 2025 wskazuje, że część firm powstrzymywała inwestycje z powodu bliskości wojny, niepewności krajowych regulacji oraz funduszy europejskich. Jednocześnie raport podkreśla utrzymującą się atrakcyjność Polski dla inwestorów zagranicznych. Uzasadnione jest więc wskazywanie konkretnych zagrożeń geopolitycznych i instytucjonalnych. Ogólne twierdzenie o utracie międzynarodowej pozycji kraju wykraczałoby poza ustalenia tego źródła.[8]

Skuteczność instytucji wspierających biznes wymaga osobnego rozliczenia. Najwyższa Izba Kontroli wskazała w lutym 2022 r. nieprawidłowości w monitorowaniu, kontrolowaniu i rozliczaniu projektów przez PARP. Agencja nie wydała trzech decyzji dotyczących zwrotu ponad 5 mln zł; w skrajnym przypadku od terminu zwrotu upłynęło ponad 470 dni. Nie przeprowadziła też kontroli projektu mimo sygnałów organów ścigania. Jednocześnie Izba stwierdziła, że wsparcia co do zasady udzielano prawidłowo.[9]

W kolejnej kontroli, opisanej w marcu 2023 r., Izba zakwestionowała skuteczność nadzoru PARP i wskazała opieszałe odzyskiwanie 7,2 mln zł. Oceniła jednak również, że kontrolowany program platform startowych spełnił oczekiwania i przyczynił się do powstania innowacyjnych przedsięwzięć.[10]

Takie ustalenia uzasadniają krytykę konkretnych zaniedbań. Nie dowodzą, że całość środków rozdysponowanych przez agencję zmarnowano albo że jej działalność spowodowała niski poziom przedsiębiorczości. Do takiego wniosku potrzebna byłaby ocena efektu netto: porównanie rezultatów wsparcia z wiarygodnym scenariuszem bez wsparcia, przy uwzględnieniu pozostałych zmian gospodarczych.

Najmocniejszy zarzut wobec polityki publicznej dotyczy jej wewnętrznej niespójności. Państwo finansuje rozwój firm, a jednocześnie odpowiada za stanowienie i stosowanie prawa oraz organizację instytucji, od których zależy bezpieczeństwo działalności. Program pomocowy może poprawić sytuację beneficjenta, podczas gdy nieprzewidywalne otoczenie zniechęca znacznie szerszą grupę do zaangażowania własnych pieniędzy i pracy.

Państwo powinno być rozliczane zarówno z rezultatów pomocy, jak i z kosztów barier, które tworzy. W ocenie programów znaczenie powinny mieć dodatkowo powstałe przedsięwzięcia, ich przeżywalność, produktywność i zdolność do samodzielnego finansowania działalności. W ocenie instytucji — przewidywalność obowiązków oraz czas i skuteczność ochrony prawnej. Wartość wypłaconych dotacji sama nie odpowiada na żadne z tych pytań.

Przywołane badania uzasadniają traktowanie jakości państwa jako istotnego czynnika rozwoju przedsiębiorczości. Nie określają, jaką część polskiego wyniku wyjaśnia administracja, sądownictwo, sytuacja na rynku pracy, finansowanie czy ryzyko geopolityczne. Dają jednak wystarczające podstawy, aby od władz wymagać usuwania udokumentowanych barier. Przedsiębiorca potrzebuje warunków, w których może rozsądnie ocenić ryzyko i skutecznie bronić swoich praw. Bez tego publiczne finansowanie będzie działało w otoczeniu ograniczającym jego rezultaty.

Źródła i odniesienia

1. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Mamy miliony dojrzałych firm, ale wciąż za mało nowych biznesów. PARP publikuje nowy raport GEM!, 1 października 2026 r. Komunikat PARP.
2. Polska Agencja Prasowa / Bankier.pl, Polacy nie chcą zakładać firm. Jesteśmy na ostatnim miejscu w Europie, 2 października 2026 r., informacja odwołująca się do „Pulsu Biznesu”. Artykuł.
3. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości i Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, GEM Polska 2026. Raport z badania przedsiębiorczości, 2026. W szczególności rozdział 2.2, s. 87–90, oraz aneks metodologiczny, s. 154–155; numeracja drukowana raportu. Pełny raport PDF.
4. Polski Instytut Ekonomiczny, Aktywność inwestycyjna polskich firm — skala i bariery, czerwiec 2025 r. Pełny raport PDF oraz omówienie wyników przez autorów.
5. Klapper, L., Laeven, L., Rajan, R., Entry regulation as a barrier to entrepreneurship, „Journal of Financial Economics”, 82(3), 2006, s. 591–629. Publikacja i identyfikator DOI. Wcześniejsza wersja robocza: National Bureau of Economic Research, Working Paper 10380, 2004.
6. Komisja Europejska, 2025 Rule of Law Report — Country Chapter on the rule of law situation in Poland, 2025, s. 3 i 20, w tym przypis 198. Dane ankietowe przywołano za 2025 EU Justice Scoreboard. Pełny rozdział PDF.
7. Chemin, M., The impact of the judiciary on entrepreneurship: Evaluation of Pakistan’s “Access to Justice Programme”, „Journal of Public Economics”, 93(1–2), 2009, s. 114–125. Publikacja i identyfikator DOI, pełny tekst udostępniony przez autora.
8. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, OECD Economic Surveys: Poland 2025, 4 lutego 2025 r., s. 21, akapit dotyczący inwestycji prywatnych. Publikacja, pełny raport PDF.
9. Najwyższa Izba Kontroli, NIK o działalności Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, 24 lutego 2022 r. Wyniki kontroli.
10. Najwyższa Izba Kontroli, Program skuteczny, nadzór nie zawsze, 23 marca 2023 r. Wyniki kontroli programu platform startowych.