Brak zaufania do środowiska pracy, instytucji albo „całego państwa” bywa zarówno objawem urazu psychicznego, jak i jego długotrwałym skutkiem. Nie każda nieufność jest jednak traumą.
W psychologii klinicznej uraz (trauma) to nie samo „złe wspomnienie”, tylko doświadczenie (albo seria doświadczeń), które przekracza zdolność radzenia sobie i zmienia podstawowe przekonania o świecie: że jest względnie bezpieczny, przewidywalny i że można na kimś/czymś polegać. Zobacz: https://www.zagozda.eu/post/dlaczego-mamy-slabe-sady/
Po zdarzeniu zagrażającym, np. nękanie przez urząd, doświadczenie niesprawiedliwości, której nikt nie naprawił - pojawiają się m.in.: unikanie miejsc, relacji i sytuacji przypominających uraz (np. formalności, urzędy, zatrudnienie, prowadzenie działalności), nadmierna czujność, przekonanie, że system lub państwo i tak zdradzą. To nie jest zwykła ostrożność. To często uogólniony lęk i unikanie, które realnie blokują pracę lub biznes: https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/74803,trauma-stresor-traumatyczny-czym-jest-uraz-psychiczny
Idźmy jednak dalej w głąb możliwych elementów takiego urazu aby rozłożyć go na czynniki:
- Odczyn urojeniowy. Zwykle oznacza pojawienie się urojeń w reakcji na silne obciążenie psychiczne lub trudną sytuację. To określenie opisowe, spotykane także w starszym języku psychiatrii. Urojenia to przekonania, które osoba przeżywa jako prawdziwe, mimo że nie znajdują potwierdzenia w rzeczywistości i utrzymują się mimo wyraźnych dowodów przeciwnych.
Przykładowo ktoś może nabrać pewności, że neutralne rozmowy czy gesty innych ludzi są skierowanymi przeciwko niemu sygnałami, albo może uwierzyć że jest pijany tylko dlatego że wszyscy wokoło to jemu sugerują. Towarzyszący temu lęk jest dla tej osoby rzeczywisty. Sama podejrzliwość, pomyłka czy nietypowy pogląd nie wystarczają do rozpoznania urojeń. (https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/73534,zaburzenia-urojeniowe)
Ktoś kto znajduje się pod zarzutami przez wiele lat, mając do czynienia z różnymi jednostkami, a także różnymi szczeblami prokuratury - słuchając w kółko tych samych zarzutów, może w końcu uwierzyć że jest winny - tylko po to aby po dekadzie okazało się że postępowanie było bezzasadne, albo wręcz dowody na podstawie których opierano zarzuty były fabrykowane. Niemniej jednak w pewnym momencie słuchania ich w kółko - może naprawdę uwierzyć, że zrobił coś złego, mimo że wiele jego wspomnień i dowodów łatwych do zweryfikowania jako fakty przeczą temu przeczuciu i stać wprost w sprzeczności z zarzutami.
Słowo „odczyn” podkreśla związek z sytuacją wyzwalającą, np. bardzo silnym stresem. Nie oznacza jednak automatycznie, że objawy są łagodne albo na pewno same ustąpią. W części przypadków mogą odpowiadać krótkotrwałemu epizodowi psychotycznemu, ale nie należy utożsamiać tych określeń bez badania. Psychiatra ocenia przebieg objawów i możliwe przyczyny, w tym działanie substancji, leków oraz choroby somatyczne. Wystąpienie nastawienia urojeniowego może być reakcją na silny stres.
Samo wystąpienie urojeń nie oznacza oczywiście również schizofrenii: https://www.msdmanuals.com/professional/psychiatric-disorders/schizophrenia-and-related-disorders/brief-psychotic-disorder W związku z pewnym urazem lekarz może oceniać część ówczesnych przekonań lub interpretacji sytuacji jako urojeniowe i wiązał ich wystąpienie z silnym stresem, którego doświadcza osoba w wyniku urazu.
Odczyn urojeniowy może utrudniać pracę, a przy dużym nasileniu objawów czasowo ją uniemożliwiać. Sam zapis w rozpoznaniu nie oznacza jednak automatycznie niezdolności do pracy. Znaczenie ma to, czego dotyczą przekonania, jak mocno wpływają na zachowanie i jakie obowiązki dana osoba wykonuje. U części osób funkcjonowanie poza obszarem związanym z urojeniami pozostaje zachowane.
W praktyce możliwe trudności obejmują:
- Ocenę sytuacji i decyzje: jeśli przekonania urojeniowe dotyczą pracy, mogą wpływać na ocenę intencji współpracowników, ryzyka czy informacji potrzebnych do podjęcia decyzji.
- Współpracę: nasilona podejrzliwość lub poczucie zagrożenia mogą utrudniać rozmowy, przyjmowanie informacji zwrotnych i delegowanie zadań.
- Skupienie i wykonywanie obowiązków: pochłonięcie niepokojącymi przekonaniami może odciągać uwagę od pracy. Mogą też współwystępować problemy z jasnym myśleniem, snem i motywacją. Nie oznacza to, że wszystkie te trudności występują u każdej osoby. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/understanding-psychosis
- Zaburzenie adaptacyjne. Zaburzenia to zespół zaburzeń emocjonalnych związanych z trudną sytuacją życiową, utrudniających funkcjonowanie. Tak definiuje tę kategorię klasyfikacja ICD-10 WHO.
Zaburzenia adaptacyjne mogą istotnie pogarszać funkcjonowanie zawodowe. https://www.msdmanuals.com/professional/psychiatric-disorders/anxiety-and-trauma-and-stressor-related-disorders/adjustment-disorders . Przykładowo, w pracy informatycznej można zachować wiedzę i umiejętność rozwiązania konkretnego problemu, a jednocześnie mieć znaczne trudności z wielogodzinnym skupieniem, dotrzymywaniem terminów czy prowadzeniem firmy. Wykonanie pojedynczego zadania nie przesądza o możliwości regularnej pracy w pełnym zakresie.
- Zespołu depresyjno-lękowy, to zespół na przykład nasilonego lęku, objawy depresyjne, wyczerpanie, rezygnacja i zaburzenia snu.
Lekarz opisujące nasilone objawy depresyjno-lękowe, nastawienie urojeniowe, znaczne zaburzenia snu, wyczerpanie i brak istotnej poprawy mimo leczenia może stwierdzić stan który może ograniczać koncentrację, regularność pracy, podejmowanie decyzji i radzenie sobie z odpowiedzialnością. Objawy psychotyczne mogą dodatkowo zakłócać ocenę sytuacji i relacje zawodowe, choć zakres trudności jest indywidualny.
- Anhedonia oznacza osłabienie lub utratę zdolności odczuwania przyjemności i zainteresowania. Jest częstym objawem depresji, więc nie musi być osobną, dodatkową chorobą. Depresji mogą towarzyszyć brak energii, spowolnienie, trudności z koncentracją, pamięcią i podejmowaniem decyzji.
Z czasem pojawia się trudność z analizą wielu informacji, ustalaniem priorytetów i reagowaniem na zmiany, trudności z rozpoczynaniem projektów, podejmowaniem decyzji i nadzorowaniem realizacji, Mniejsza tolerancja presji, konfliktów i odpowiedzialności a jeśli obejmują sprawy zawodowe, mogą zakłócać ocenę intencji ludzi, ryzyka i decyzji.
W pracy kierowniczej szczególnie istotna jest zdolność do samodzielnej, trafnej oceny sytuacji i ponoszenia odpowiedzialności za innych. Jeśli aktywne objawy urojeniowe wpływają na decyzje zawodowe, a depresja poważnie ogranicza inicjatywę i koncentrację, pełnienie takiej funkcji może być w danym okresie niewykonalne.
Praca biurowa również może przekraczać aktualne możliwości, nawet jeśli jest wykonywana na siedząco lub zdalnie. Ważne jest, czy można ją wykonywać regularnie, wystarczająco dokładnie i w wymaganym czasie. Zdolność do napisania jednego dobrego maila lub przeprowadzenia rzeczowej rozmowy nie przesądza o zdolności do całodziennej pracy.